Astronomen hebben het sterkste bewijs tot nu toe gevonden dat Betelgeuze, een van de bekendste sterren aan de nachthemel, niet alleen is. Met de Very Large Telescope (VLT) van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) in de Chileense Atacamawoestijn legde een internationaal team onder leiding van de Franse onderzoeker Miguel Montargès het duidelijkste beeld ooit vast van wat vrijwel zeker een begeleidende ster is. Die ster kreeg de naam Betelgeuze B. De ontdekking, gepubliceerd in het vakblad Astronomy & Astrophysics, betekent volgens Montargès “de afronding van een zoektocht die een eeuw heeft geduurd”.
- Astronomen vonden met ESO’s VLT het scherpste beeld ooit van een begeleidende ster rond Betelgeuze.
- De ster, Betelgeuze B genoemd, blijkt twee tot drie keer zo zwaar als de zon.
- De Nederlandse astronoom Alex de Koter maakte deel uit van het onderzoeksteam.
Een eeuw oude zoektocht komt tot een einde
Betelgeuze is een roodachtige ster in het sterrenbeeld Orion die met het blote oog vanaf de aarde zichtbaar is. Als een van de opvallendste sterren aan de hemel wordt ze al millennia bestudeerd. Een van haar meest kenmerkende eigenschappen is de wisselende helderheid. Wetenschappers vermoedden al lang dat een begeleidende ster daarachter zou kunnen zitten, die om Betelgeuze draait en zo het licht beïnvloedt dat de aarde bereikt.
Zo’n begeleider was echter nooit eerder aangetoond. De grote helderheid van Betelgeuze zelf maakte het bijzonder lastig om andere lichtbronnen in de directe omgeving te onderscheiden. Astronomen zochten er ongeveer een eeuw naar, zonder succes.
Waarom december 2024 het juiste moment was
Twee studies uit 2024 voorspelden dat de begeleidende ster in december van dat jaar het verst van Betelgeuze verwijderd zou staan en dus het makkelijkst te zien zou zijn. Montargès en zijn team grepen hun kans en richtten in december 2024 de VLT op de ster. Daarna volgden enkele maanden van gegevensverwerking.
De opnames werden gemaakt met het instrument SPHERE, dat oorspronkelijk werd ontwikkeld om planeten rond andere sterren op te sporen. De techniek van directe beeldvorming, waarbij het licht van de ster zelf wordt opgevangen, blijkt ook uitstekend te werken voor het detecteren van een begeleider bij een zware, geëvolueerde ster.
“Ik sprong uit mijn stoel toen ik de bewerkte beelden zag”, vertelt Montargès.
Het resultaat verraste de onderzoekers zelf. “Eerlijk gezegd dacht ik dat we niet de gevoeligheid hadden om Betelgeuze B te detecteren zoals voorspeld”, aldus Montargès. “Omdat de ster zwaarder is dan verwacht, zien we haar wél!” Waar men eerder aannam dat de begeleider ongeveer de massa van de zon zou hebben, blijkt Betelgeuze B nu twee tot drie keer zo zwaar te zijn en helderder dan gedacht.
Nederlandse inbreng in de ontdekking
Aan het onderzoek werkte ook de Nederlandse astronoom Alex de Koter mee. Bovendien werd het gebruikte instrument deels in Nederland ontwikkeld. Dat het oorspronkelijk voor de jacht op exoplaneten bedoelde apparaat nu ook een ster aan het licht bracht, onderstreept volgens mede-auteur Anthony Boccaletti hoe veelzijdig deze techniek is.
“Het is opmerkelijk dat we bij zo’n goed bestudeerde ster nog een nabije begeleider kunnen ontdekken die zwaarder en helderder is dan de zon”, zegt Montargès. “Dit zijn de mooiste momenten in de wetenschap: iets nieuws en onverwachts zien.”
Wat betekent dit voor de toekomst van Betelgeuze?
Betelgeuze trok enkele jaren geleden de aandacht van sterrenkundigen én het brede publiek toen ze zichtbaar minder helder werd. Omdat het om een geëvolueerde superreus gaat waarvan verwacht wordt dat ze eindigt in een supernova-explosie, speculeerden sommigen dat de ster op het punt stond te ontploffen. Onderzoek van een team onder leiding van Montargès met de VLT wees toen uit dat de verduistering het gevolg was van een stofwolk.
De ontdekking van Betelgeuze B werpt nu een nieuwe vraag op: welke rol speelt de begeleider in de verdere ontwikkeling van de rode superreus? “De vraag is werkelijk open of deze begeleider invloed gaat hebben op de evolutie van de rode superreus”, besluit Montargès.
Volledige zekerheid is er nog niet. “Om zeker te zijn dat de begeleider er echt is, moeten we haar over een jaar aan de andere kant van de ster waarnemen, maar er blijft nauwelijks ruimte voor twijfel over”, aldus Montargès. Er was eerder al aanwijzingen voor het bestaan van deze ster, waaronder een mogelijke directe waarneming met de Gemini North-telescoop op Hawaï, maar dit is het sterkste bewijs en het scherpste beeld tot nu toe.
Volg jij de ontwikkelingen rond Betelgeuze? Fascineert het je dat er zelfs bij zo’n bekende ster nog verrassingen te ontdekken vallen? Laat je gedachten achter in de reacties.
